مرکز مطالعات استراتژیک هزاره ها
گفتار چهارم: هزاره‌ها و بازسازی سرمایه انسانی
۱. آموزش به‌عنوان راه خروج
یکی از مهم‌ترین تحولات اجتماعی هزاره‌ها در دوره معاصر، افزایش توجه به آموزش بوده است.
در شرایطی که قدرت سیاسی و اقتصادی محدود است، آموزش یکی از معدود سرمایه‌هایی است که خانواده می‌تواند با منابع نسبتاً محدود به نسل بعد منتقل کند. اهمیت این راهبرد فقط در کسب مدرک نیست. آموزش می‌تواند دسترسی به حرفه، رسانه، اداره، دانشگاه، حقوق، فناوری و ارتباطات بین‌المللی را افزایش دهد. بنابراین، سرمایه آموزشی می‌تواند به تدریج به انواع دیگر سرمایه تبدیل شود:
آموزش → تخصص → درآمد → شبکه → مشارکت اجتماعی و سیاسی
این نمونه‌ای روشن از «اصل تبدیل سرمایه‌ها»ست که در فصل دوم مطرح شد.
۲. محدودیت سرمایه انسانی بدون نهاد
اما افزایش تعداد تحصیل‌کردگان به‌تنهایی احیا ایجاد نمی‌کند.
اگر افراد متخصص پراکنده باشند و دانشگاه، مؤسسه پژوهشی، رسانه، انجمن حرفه‌ای، نهاد اقتصادی و سازمان مدنی پایدار ایجاد نشود، بخش مهمی از ظرفیت آنان فردی باقی می‌ماند.
ممکن است جامعه صدها پزشک، مهندس، استاد و حقوقدان داشته باشد، اما نتواند دانش آنان را در خدمت یک پروژه جمعی قرار دهد.
از این رو: سرمایه انسانی هنگامی به قدرت جمعی تبدیل می‌شود که سازمان یابد.
این یکی از نقاطی است که تفاوت میان «پیشرفت افراد» و «احیای ملت» را روشن می‌کند.
۳. مهاجرت و شکل‌گیری دیاسپورا
مهاجرت هزاره‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی به ایران، پاکستان و مناطق دیگر صورت گرفته و در دهه‌های اخیر اجتماعات قابل توجهی در اروپا، استرالیا، آمریکای شمالی و دیگر کشورها شکل گرفته است. این مهاجرت از یک سو هزینه بزرگی دارد: خروج نیروی جوان و متخصص، فاصله از سرزمین و خطر گسست نسل‌های بعد.
از سوی دیگر، دیاسپورا می‌تواند امکان دسترسی به دانشگاه، سرمایه، رسانه آزاد، سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای سیاسی کشورهای دموکراتیک را فراهم کند. بنابراین، همان قاعده‌ای که درباره دیگر دیاسپوراها مطرح شد در اینجا نیز صدق می‌کند:
مهاجرت به‌خودی‌خود سرمایه نیست؛ ظرفیت مهاجران هنگامی سرمایه جمعی می‌شود که شبکه و نهاد ایجاد شود.
گفتار پنجم: خشونت معاصر و مسئله امنیت
۱. بازگشت خشونت
یکی از ویژگی‌های وضعیت هزاره‌ها آن است که مسئله خشونت صرفاً به قرن نوزدهم تعلق ندارد.
در دوره‌های معاصر نیز هزاره‌ها هدف حملات و کشتارهای متعدد قرار گرفته‌اند. در مزار شریف در سال ۱۹۹۸، شمار زیادی از غیرنظامیان هزاره پس از تصرف شهر توسط طالبان کشته شدند؛ دیده‌بان حقوق بشر این وقایع و کشتارهای بعدی در مناطق هزاره‌نشین را مستند کرده است (دیده‌بان حقوق بشر، قتل‌عام هزاره‌ها در افغانستان، ۲۰۰۱، بخش‌های مربوط به مزار شریف و یکاولنگ).
در سال‌های بعد نیز حملات سازمان‌یافته علیه مدارس، مراکز آموزشی، اماکن مذهبی و تجمعات غیرنظامیان هزاره و شیعه ادامه یافت.
ریچارد بنت (Richard Bennett)، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان، و دیگر سازوکارهای سازمان ملل در گزارش‌های خود به حملات، تبعیض و آسیب‌پذیری هزاره‌ها و دیگر اقلیت‌ها پرداخته‌اند (شورای حقوق بشر سازمان ملل، گزارش‌های وضعیت حقوق بشر افغانستان، ۲۰۲۲ـ۲۰۲۴).
۲. امنیت؛ پیش‌شرط یا محصول احیا؟
در نگاه نخست ممکن است امنیت پیش‌شرط تمام مراحل احیا دانسته شود. بدون امنیت، مدرسه، اقتصاد و نهاد آسیب‌پذیرند. اما جامعه‌ای که فاقد امنیت است همیشه نمی‌تواند منتظر بماند تا دیگری امنیت را برای آن فراهم کند و سپس ظرفیت‌سازی را آغاز نماید. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که رابطه امنیت و احیا دوطرفه است:
امنیت امکان ظرفیت‌سازی می‌دهد و ظرفیت بیشتر نیز می‌تواند قدرت جامعه برای مطالبه و حفاظت از امنیت را افزایش دهد.
بااین‌حال، این اصل نباید به معنای توجیه خشونت یا خودیاری مسلحانه فهمیده شود. ابزارهای امنیتی باید در چارچوب حقوق، قانون و حمایت از غیرنظامیان بررسی شوند.
۳. آسیب‌پذیری مکان‌های تولید سرمایه
حمله به مدرسه یا مرکز آموزشی فقط کشتن افراد حاضر در آن مکان نیست. چنین حمله‌ای می‌تواند نهادی را هدف قرار دهد که سرمایه انسانی نسل بعد را تولید می‌کند. از منظر نظریه احیا، این نکته بسیار مهم است. ممکن است یک حمله از نظر تعداد قربانیان محدودتر از یک قتل‌عام تاریخی باشد، اما اگر به‌طور مکرر مراکز آموزش، نخبگان، رهبران اجتماعی یا زیرساخت‌های اقتصادی را هدف قرار دهد، اثر آن بر آینده جامعه بسیار گسترده‌تر شود.
بنابراین، در ارزیابی تهدید باید پرسید:
حمله فقط چه تعداد انسان را از میان برده است، یا کدام ظرفیت آینده را نیز هدف گرفته است؟
گفتار ششم: مقایسه کردها و هزاره‌ها
۱. شباهت در استمرار هویت
هر دو جامعه با وجود فشارهای طولانی، هویت خود را حفظ کرده‌اند.
خانواده، فرهنگ، حافظه، زبان یا گویش، شبکه‌های اجتماعی و در دوره معاصر آموزش و دیاسپورا در این استمرار نقش داشته‌اند.
بنابراین، هر دو نمونه تأیید می‌کنند که بقای ملت ممکن است حتی در شرایط ضعف شدید سیاسی ادامه یابد.
۲. تفاوت در ظرفیت سیاسی
اما تفاوت مهمی میان دو تجربه وجود دارد. بخش‌هایی از جامعه کردی، به‌ویژه در عراق، توانسته‌اند نهادهای رسمی حکومت، پارلمان، اداره و ساختارهای سیاسی منطقه‌ای ایجاد کنند.
هزاره‌ها در وضعیت کنونی فاقد ساختار سیاسی ـ سرزمینی مشابهی هستند که در حقوق عمومی موجود، اختیار رسمی و پایدار برای اداره منطقه‌ای در اختیار آنان قرار دهد.
این تفاوت نشان می‌دهد که سرمایه فرهنگی و انسانی به‌تنهایی جایگزین قدرت نهادی نمی‌شود.
۳. اهمیت جغرافیای سیاسی
کردها میان چند دولت تقسیم شده‌اند؛ هزاره‌ها عمدتاً مسئله سیاسی خود را در چارچوب افغانستان تجربه کرده‌اند، هرچند جمعیت بزرگی نیز در مهاجرت زندگی می‌کند. این تفاوت جغرافیایی بر نوع فرصت‌ها و محدودیت‌ها اثر می‌گذارد. ملت تقسیم‌شده با مسئله هماهنگی میان چند نظام سیاسی روبه‌روست؛ جامعه‌ای که عمدتاً در یک دولت قرار دارد، بیشتر با ساختار توزیع قدرت در همان دولت مواجه است.
بنابراین، جغرافیای شکست بر جغرافیای احیا اثر می‌گذارد.
۴. بقا بدون تکمیل احیا
مهم‌ترین نقطه مشترک این دو تجربه، از منظر عنوان فصل، همین است. هیچ‌یک را نمی‌توان ملت نابودشده دانست. هویت، جمعیت، فرهنگ، نخبگان و شبکه‌های آنان استمرار یافته است. در برخی حوزه‌ها نیز پیشرفت‌های مهمی رخ داده است. اما بقای موفق با احیای کامل یکسان نیست.
تا زمانی که امنیت، نهاد، مشارکت مؤثر در تصمیم‌گیری، منابع پایدار و امکان برنامه‌ریزی برای آینده به اندازه کافی تثبیت نشده باشند، فرایند احیا همچنان ناتمام است.
گفتار هفتم: قواعد قابل استخراج
۱. قاعده نخست: تقسیم سیاسی هزینه هماهنگی را افزایش می‌دهد
هرچه یک ملت میان نظام‌های سیاسی بیشتری پراکنده باشد، ایجاد راهبرد مشترک دشوارتر می‌شود.
۲. قاعده دوم: شکست زمانی خطرناک‌تر است که به ساختار تبدیل شود
کشتار یا جنگ ممکن است پایان یابد، اما تبعیض، محرومیت از زمین، آموزش یا قدرت می‌تواند آثار شکست را برای نسل‌ها بازتولید کند.
۳. قاعده سوم: آموزش یکی از مهم‌ترین مسیرهای تبدیل ضعف به ظرفیت است
جامعه‌ای که قدرت سیاسی محدود دارد، می‌تواند از طریق آموزش بخشی از سرمایه انسانی لازم برای مراحل بعدی را ایجاد کند.
۴. قاعده چهارم: پیشرفت فردی با احیای جمعی متفاوت است
تعداد زیاد افراد موفق الزاماً ملت توانمند ایجاد نمی‌کند؛ میان افراد باید شبکه و نهاد وجود داشته باشد.
۵. قاعده پنجم: خودگردانی می‌تواند یکی از مراحل احیا باشد
احیا الزاماً با استقلال کامل آغاز یا پایان نمی‌یابد. ترتیبات حقوقی‌ای که قدرت واقعی تصمیم‌گیری ایجاد کنند نیز می‌توانند بخشی از فرایند احیا باشند. اگرچه این حالت در افغانستان غیر ممکن ویا بی سابقه است.
۶. قاعده ششم: امنیت و ظرفیت یکدیگر را تقویت می‌کنند
فقدان امنیت ظرفیت‌سازی را تخریب می‌کند و ضعف ظرفیت نیز آسیب‌پذیری را افزایش می‌دهد. اگر هزاره ها همچنان به امید بهتر شدن اوضاع باشند ویا انتظار حکومت عادلانه را داشته باشند، در طول نسل های آینده هم دارای امنیت نخواهند شد.
۷. قاعده هفتم: استمرار هویت اثبات بقاست، نه اثبات تکمیل احیا
ملت ممکن است قرن‌ها باقی بماند، اما همچنان برای دستیابی به امنیت، نهاد و قدرت مؤثر تصمیم‌گیری تلاش کند. هر تلاشی به نتیجه لازم نمی رسد، مگر در حالتی که مردم در جهت احیای جامعه خود بسیج شوند وخودشان امنیت را مستقر کنند. امنیت خواستن از ناقضان امنیت کار بیهوده است.
جمع‌بندی فصل
تجربه کردها و هزاره‌ها مرحله‌ای متفاوت از نمونه‌های پیشین را نشان می‌دهد. در اینجا با ملت‌هایی روبه‌رو هستیم که از شکست‌های تاریخی عمیق عبور کرده‌اند، هویت و جمعیت خود را حفظ کرده‌اند و ظرفیت‌های جدیدی نیز ساخته‌اند، اما فرایند احیای آنان به دلایل مختلف کامل نشده است.
کردها نشان می‌دهند که تقسیم جغرافیایی و سیاسی می‌تواند راهبرد ملی را پیچیده سازد، اما در شرایط مناسب امکان ایجاد درجاتی از خودگردانی و قدرت نهادی وجود دارد. تجربه کردستان عراق همچنین نشان می‌دهد که فرصت سیاسی هنگامی بیشترین نتیجه را می‌دهد که سازمان و ظرفیت پیشینی وجود داشته باشد.
هزاره‌ها نشان می‌دهند که جامعه‌ای می‌تواند پس از شکست تاریخی، از طریق خانواده، فرهنگ، آموزش، مهاجرت و سرمایه انسانی بخش مهمی از توان خود را بازسازی کند؛ اما اگر این سرمایه‌ها به نهادهای پایدار و قدرت مؤثر در تصمیم‌گیری تبدیل نشوند، فاصله میان بقای جامعه و احیای کامل آن باقی می‌ماند. مقایسه این دو تجربه، فرضیه مرکزی فصل‌های گذشته را تقویت می‌کند:
احیا زمانی رخ می‌دهد که سرمایه‌های پراکنده به ظرفیت‌های متصل و ظرفیت‌ها به نهادهای پایدار تبدیل شوند.
اما این نتیجه پرسشی مهم‌تر ایجاد می‌کند: آیا می‌توان از تمام نمونه‌های بررسی‌شده ـ آفریقا، مردمان بومی، یهودیان، ارمنیان، کردها و هزاره‌ها ـ مجموعه‌ای از قواعد مشترک استخراج کرد که فراتر از یک ملت یا دوره تاریخی اعتبار داشته باشند؟
