مرکز مطالعات استراتژیک هزاره ها
گفتار پنجم از فصل اول – کتاب: از شکست تا احیای ملت ها
علی محقق نسب
گفتار پنجم: از شناخت شکست به نقشه بازسازی
۱. هر شکست درمان خاص خود را میطلبد
اگر شکست چندبعدی باشد، راه احیا نیز باید بر تشخیص دقیق ابعاد آسیب استوار شود.
جامعهای که مهمترین ضعف آن آموزش است با جامعهای که نخبگان فراوان اما نهادهای ضعیف دارد، در یک نقطه آغاز قرار ندارد. ملتی که مشکل اصلی آن پراکندگی جغرافیایی است با جامعهای که جمعیت متمرکز دارد اما از مشارکت سیاسی محروم است، راهبرد یکسانی نمیخواهد.
جامعهای ممکن است منابع اقتصادی داشته باشد ولی اعتماد اجتماعی نداشته باشد؛ دیگری ممکن است هویت بسیار قوی داشته باشد اما فاقد منابع و سازمان باشد. ازاینرو، نسخه واحد برای احیای همه ملتها نه علمی است و نه عملی.
قاعده مقدماتی چنین است: راه احیا باید با ساختار شکست تناسب داشته باشد.
۲. تشخیص حلقههای حیاتی
در یک چرخه شکست، همه ضعفها وزن یکسان ندارند. ممکن است اصلاح یک حلقه بتواند چند حوزه دیگر را نیز فعال کند. برای مثال، سرمایهگذاری در آموزش ممکن است تولید نخبگان، درآمد، سازمان و توان حقوقی را همزمان تقویت کند.
در جامعهای دیگر، مشکل اصلی نه فقدان نیروی انسانی، بلکه نبود اعتماد و سازوکار همکاری باشد. در چنین وضعیتی افزایش تعداد نخبگان بدون ایجاد نهاد مشترک ممکن است حتی رقابت داخلی را افزایش دهد. بنابراین، آسیبشناسی باید علاوه بر فهرست کردن ضعفها، رابطه میان آنها را نیز کشف کند. این نکته زمینه یکی از اصول مهم نظریه احیا را فراهم میسازد: یافتن حلقههایی که تغییر آنها بیشترین اثر را بر کل منظومه ظرفیتها دارد.
۳. جستوجوی آنچه باقی مانده است
آسیبشناسی شکست اگر فقط بر خسارت تمرکز کند ناقص خواهد بود. پس از هر شکست باید دو دفتر همزمان گشوده شوند:
دفتر نخست، آنچه از دست رفته است؛
دفتر دوم، آنچه باقی مانده است.
ممکن است دولت از میان رفته باشد اما خانواده باقی مانده باشد؛ سرزمین از دست رفته باشد اما حافظه تاریخی حفظ شده باشد؛ اقتصاد نابود شده باشد اما شبکه مهاجران شکل گرفته باشد؛ نهادهای رسمی فروپاشیده باشند اما زبان، دین، فرهنگ یا گروهی از نخبگان باقی مانده باشند.
همین باقیماندهها نقطه آغاز فصل بعد هستند؛ زیرا نخستین مسئله پس از شکست هنوز احیای کامل نیست؛ مسئله فوریتر آن است که چه چیزی مانع نابودی کامل میشود؟
جمعبندی فصل
این فصل شکست ملتها را نه صرفاً بهعنوان نتیجه یک جنگ یا سقوط سیاسی، بلکه بهعنوان فرایندی چندلایه بررسی کرد. شکست میتواند قدرت تصمیمگیری، سرزمین، جمعیت، نهاد، اقتصاد، آموزش و اعتماد اجتماعی را همزمان یا بهترتیب تحت تأثیر قرار دهد.
مهمتر از تعدد این آسیبها، رابطه میان آن هاست. هنگامی که پیامد یک شکست به علت ضعف بعدی تبدیل شود، «چرخه بازتولید شکست» شکل میگیرد. در چنین وضعیتی حتی پایان عامل اولیه نیز الزاماً جامعه را از وضعیت شکست خارج نمیکند.
تحلیل عوامل داخلی نیز باید بدون خلط مسئولیت صورت گیرد. هیچ ضعف نهادی، اختلاف داخلی یا خطای رهبری مسئولیت مهاجم، استعمارگر یا عامل جنایت را کاهش نمیدهد؛ اما شناخت آسیبپذیریهای داخلی برای جلوگیری از تکرار تاریخ ضروری است.
سه نتیجه این فصل برای ادامه کتاب اهمیت ویژه دارد:
نخست: شکست را باید بهعنوان فرایند و منظومهای از روابط شناخت، نه مجموعهای از مشکلات جداگانه.
دوم: راه احیا باید با علت و ساختار شکست متناسب باشد؛ بنابراین نسخه واحدی برای همه ملتها وجود ندارد.
سوم: آسیبشناسی تنها جستوجوی آنچه از دست رفته نیست؛ باید آنچه را نیز که از فاجعه جان سالم به در برده است شناسایی کرد. از همین نقطه، پرسش کتاب تغییر میکند.
پس از آنکه دانستیم ملتها چگونه شکست میخورند، اکنون باید پرسید:
چرا برخی ملتها با وجود شکستهای بسیار سنگین نابود نمیشوند؟ چه چیزی در خانواده، حافظه، فرهنگ، دین، زبان، شبکههای اجتماعی و دیاسپورا باقی میماند که استمرار یک جامعه را ممکن میسازد؟
